Lezing 4 mei 2021 ter gelegenheid van de dodenherdenking in Berlicum

Maandag 12 april 2021 – Het dagblad Trouw. Op pagina 3 van deze krant prijken drie koppen. Rechts bovenaan: ‘Kamp Westerbork 76 jaar bevrijd.’ Daaronder: ‘Bij een evenement is er evenveel kans op besmetting als thuis.’ Links daarnaast: ‘Beleid IND doet denken aan toeslagenaffaire.’ Na 75 jaar vrijheid, lijkt de verzetskrant van weleer het belang van gedenken niet krachtiger samen te kunnen vatten. Al was hier waarschijnlijk de speling van het lot van grotere invloed dan de visie van een enkele redacteur.

Als het straks stil is, staan we stil bij de slachtoffers van oorlogsgeweld. Steeds minder mensen hebben herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Slechts een kleine minderheid in Nederland heeft aan den lijve ondervonden wat oorlog werkelijk is. Ik maak deel uit van de tweede generatie die geen herinneringen heeft aan de periode die zich laat typeren als de zwarte pagina’s van de twintigste eeuw.

Onze opdracht is vandaag ook niet om de feiten van de geschiedenislessen te herhalen. Vandaag is niet de vraag of we ons de zaken juist en correct herinneren. Vandaag zijn we geroepen om te gedenken. Dat is iets anders dan feiten oplepelen en gebeurtenissen in de juiste volgorde op een tijdlijn presenteren. Gedenken is in gedachten brengen dat wat toen gebeurde ook vandaag kan gebeuren en soms zelfs onder onze ogen opnieuw gebeurt. Daarmee nemen we de last van het verleden op onze schouders. Het trauma van ’40-’45 en de jaren die daarop volgden, vraagt nog altijd om zorg en aandacht. De menselijke neiging en reflex om de maatschappij te verdelen in klassen van ‘goed’ en ‘fout’ helpt daarbij niet. Datzelfde geldt voor classificaties zoals ‘dader’ en ‘slachtoffer’, ‘held’ en ‘lafaard’. Die etiketten passen immers slechts de minderheid. De overgrote meerderheid past doorgaans geen van beide uitersten.

De grootste groep is niet goed en niet fout, geen dader en geen slachtoffer, geen held en geen lafaard. Voor mij betekent gedenken onder ogen zien dat het kwaad van toen kon gebeuren juist vanwege de zwijgende meerderheid. Het betekent ook de erkenning dat ook ik waarschijnlijk Toen geen held en geen lafaard geweest was, geen dader en geen slachtoffer, niet goed en niet fout geweest zou zijn. Hoewel… door mijn homoseksuele huwelijk is dat natuurlijk wel te nuanceren. Juist daarom is het gegeven van vrijheid ook zo’n belangrijk thema voor me. Dan heb ik het niet alleen over de situatie binnen de kerk, maar ook daarbuiten. Want het vraagt om voortdurende oplettendheid, zorg en aandacht om ervoor te zorgen dat er geen slachtoffers meer zullen vallen. Die slachtoffers konden vallen, omdat de meerderheid bleef zwijgen.

Trouw van 12 april 2021 vat het voor mij mooi samen. In vergelijking met de berichten over de bevrijding van kamp Westerbork en misstanden bij het IND-beleid krijgt het bericht over de kansen op besmetting bij evenementen iets ‘banaals’. Al betrapte ik me er zelf op dat juist dat bericht mijn aandacht trok. Dat is immers iets dat direct gevolgen heeft voor mijn eigen leven. Het doet althans iets met mijn eigen beleving van vrijheid. Al vind ik dat een grote fout in mijn persoonlijke denken. Want de corona-crisis is geen vrijheidscrisis. Niemand wordt de mond gesnoerd en zelfs een rechtelijke procedure kan aangespannen worden volgens de regels van een vrije rechtstaat. De beperkende maatregelen maken geen onderscheid en waarborgen de gelijke behandeling die zijn vastgelegd in de grondwet. De maatregelen zijn hinderlijk, maar niet vrijheidsberovend en lijken in de verste verte niet op wat in ’40-’45 kon gebeuren.

Nee, wat dat betreft vraagt het beleid van de IND meer zorg en aandacht. Zoals ook de hele toeslagenaffaire om meer zorg en aandacht vraagt. Daar zijn namelijk de rechtsbeginselen van een vrije staat in het geding. Het vraagt om zorg en aandacht. Maar God zij dank, kennen we nog altijd een vrije pers. Kan en mag dit gewoon opgeschreven worden en is herstel daardoor mogelijk. Al neem ik wel de twee minuten stilte te baat om te gedenken en daarmee in gedachten te brengen hoe Westerbork in 1938 na de Kristallnacht gebouwd werd op de Drentse heide, bekostigd door de Joodse gemeenschap zelf.

Westerbork werd een feit, omdat huisvesting van ‘vreemdelingen’ niet paste in huizen waar men een thuis kon vinden. Met juridische taal werd ook toen de schijn gewekt van ‘rechtvaardigheid’ en kwamen velen ons land niet in. Het drama van Westerbork was niet alleen de afvoer van ongewenst verklaarde medemensen; Joden. Het drama van Westerbork was bovendien dat men na de Kristallnacht zweeg en vluchtelingen die het vege lijf wilden redden een schijnoplossing schonk.  

De boodschap vanavond is dat het nooit getolereerd mag worden dat fundamenten van de rechtstaat onder druk komen te staan. Maandag 12 april 2021 – Pagina 3 van het dagblad Trouw. Het houdt een spiegel voor die mij twee minuten in stilte laat gedenken. Dat wat toen kon gebeuren, hoeft niet alleen geschiedenis te zijn.

Stuur een bericht

Neem contact met me op

Heb je een vraag, een opmerking of een suggestie? Laat het me gerust weten!

Geloofswoorden.nl is een initiatief van ds. Dirk-Jan Bierenbroodspot. Dat is een hele mond vol. Wat mij betreft tutoyeren we elkaar en heet ik dus gewoon Dirk-Jan. Zoek je contact met me? Vul het formulier hiernaast in, volg me op Facebook of Instagram, stuur een Whatsapp-bericht of bel me op. Kies het communicatiemiddel dat bij je past.

Copyright 2020 ds. D.J. Bierenbroodspot ©
All Rights Reserved

Wil je elke maand een overzicht van alle geplaatste columns, gebeden en podcasts? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief  door  op onderstaande knop te klikken.

Holler Box